Bilgehan Pamuk
Bilgehan Pamuk
Giriş Tarihi : 07-01-2016 22:48

Bir Osmanlı Şehri Ayntab’ta; Ahîlik Teşkilatı

Ahîlik, Selçuklular ve Osmanlılar zamanında Anadolu’da kurulan ve XIII. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar varlığını sürdüren üretici, esnaf ve çiftçi yardımlaşma teşkilâtıdır. Yiğitlik ve cömertlik esasları üzerine teşekkül eden Ahîlik, Orta Asya’dan Anadolu’ya göç eden Türklere iş bulmak, yerli Bizans ekonomisine karşı rekabet edebilmeyi sağlamak için kurulmuştu. Ahî Evren’in Anadolu’ya gelmesiyle birlikte profesyonel anlamda örgütlenen ahîlik, Selçuklu Devleti’nin yıkılmasından sonra Anadolu’daki birliğin sağlanmasında ve Osmanlı Devleti’nin kurulmasında faal bir rol oynamıştı.

Ahîler; esnaf, tüccar ve diğer sahalardaki meslek gruplarının örgütlenmesini sağladıkları gibi yerleşim merkezlerindeki sosyal ve ekonomik düzenin kurulması yanında kültürün de gelişmesine hizmet etmişlerdi. Ahîlik teşkilâtı, özellikle Anadolu’nun yurt edinilmesinde ve bilhassa halk ve esnaf arasında İslâmî prensip ve emirlerin uygulanmasında önemli bir rol oynamıştı. Ahîlik, Anadolu’nun sosyal yaşantısının düzenlenmesinde de etkili olmuştu. Türk gençlerini işsizlikten ve çeşitli kötü akımların etkisinden kurtarması yanında gerektiğinde devletin ihtiyacı olan askeri gücün karşılanmasında ahiliğin katkısı önemli boyutlardaydı. Netice itibariyle Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşmasında, toplum ahlakı ve dayanışma duygusunun gelişmesinde, toplumsal hukuk düzeninin oluşmasında, üretimin denetlenmesinde, ticaret ve tarımın koordinasyonunda, sendikal faaliyetler üzerinde ve siyasal örgütlenmenin oluşumunda büyük önem ve etkisi görülmüştü.

Ahilik teşkilatının temelleri o kadar sağlam atılmış, kuralları zamanının ve toplumun gereklerine ve gerçeklerine o kadar uyum sağlamıştır ki, bu teşkilat sonradan, şehir ve kasabaların belediye hizmetleri ve bu hizmetlerin denetimi için de örnek alınmış, narh ve nizamnameler ya da kanunnameler şeklinde resmileşmişti. Ahiler, özellikle Osmanlılar döneminde, standartlara uymayarak, düşük kaliteli mal ve hizmet üreten esnafa çeşitli cezalar vermişlerdi. Günümüzde bile tam olarak uygulanamayan kalite, standart, üretici – tüketici ilişkileri kesin kurallarla belirlenmişti. Üretilen malların kalitesini korumak, gereksinime göre üretim hacmini ayarlamak, iş ahlakını yerleştirmek ve Türk halkının ekonomik bağımsızlığını tesis etmeye çalışmak ahilik teşkilatının temel hedefleriydi.

Anadolu’da etkin bir şekilde faaliyet gösteren Ahîlerin Ayntab şehrinde de etkiliği olduğu görülmektedir. Ayntab şehri, tarihi süreç içerisinde jeopolitik ve coğrafi konumu nedeniyle doğu-batı ve kuzey-güney istikametindeki kavşak üzerinde yer almaktaydı. Stratejik konumu nedeniyle pek çok medeniyetin mücadelesine sahne olmuştu. 1071’deki Malazgirt Zaferini müteakiben Türk idaresine geçmişti. XIII. yüzyılın başlarında Moğollarından dolayı başlayan büyük göç harekâtı kısa zamanda Anadolu’yu etkilemiş, özellikle Orta Asya ve İran üzerinden gelen ahîler, Anadolu’daki yerleşim birimlerine akın etmişlerdi. Bizanslılara karşı Türk esnafının haklarını savunan ve onları organize hale getiren ahîler, Moğol tehlikesine karşı da direnmişlerdi. Anadolu’nun Türkleşmesine hizmet eden ahîler, müstahkem kalesi, bol suyu ve güzel bahçelerinin yanı sıra ticaretin yapıldığı hoş çarşılarıyla güzel ve bakımlı bir şehir olarak tanımlanan Ayntab şehrine yerleşmişlerdi. Ayntab’daki ahî organizasyonu, ahi tekkesinden idare edilmişti.

Osmanlı idaresinin ilk yıllarında da ahîlerin Ayntab’da meskun oldukları görülmektedir. Ayntâb’da “Ahi Ahmed bin Ahi Mahmud Zaviyesi” olarak kayıtlarda zikredilen zaviye bir ahi zaviyesiydi. Yeri konusunda herhangi bir bilgi bulunmamakla birlikte zaviyenin isminden ahîliğin şehirde etkisinin olduğunu açıkça anlaşılmaktadır. Ahilerin, Anadolu’nun kalkınması ve gelişmesinde gösterdiği çabanın bir benzerini de şüphesiz Ayntab’da sergilemişlerdi. Ahî zaviyeleri, çevresindeki tarım alanlarını üretime açarak göçmenlere örnek oldukları gibi zaviyeye gerekli hububatı da sağlamışlardı. Üyelerinin meslek sahibi olması ahî zaviyelerinin ekonomik ve toplumsal işlevini arttırmıştı. Ayntâb şehrinde rastlanan bu zaviyenin ahiliğin XV. yüzyılda şehirdeki etkisini göstermek bakımından ayrıca önemlidir.

Ayntab’da ahîlik ve lonca geleneğini devam ettiren, kendi aralarında organize olmuş mesleki ve dinî açıdan eğitimli, yönetim kadroları demokratik yöntemlerle seçilen, devlete karşı olan sorumluluklarını yerine getirebilen, şehirdeki ticari canlılığa ve ekonomiye katkıda bulunan belirli bir esnaf zümresiydi. Ayntab esnafı, öncelikle şehir ve çevresinin ihtiyaçlarını karşılamak için üretim faaliyetlerini sürdürmüş, bunun yanında çevre illerin veya olağanüstü zamanlarda merkezden gelen taleplerin karşılanmasına yönelik üretimde de bulunmuştu. Ahi Evren’in debbağ olması münasebetiyle, ahilik teşkilatı içerisinde debbağcılık önemli bir meslek kolu olarak yer almıştı.

XVI. yüzyılda Ayntâb şehrindeki çarşı ve pazarlar, ticaretin canlı olduğu mahallerdi Kale ve çevresi güvenlikli bölgeler olması dolayısıyla ticaret buralarda yoğunlaşmıştı. Haliyle ahîlerinde de yoğun olarak bulundukları mekânlar şehrin bu kesimleri olmuştu. Zaman zaman ortaya çıkan sorunlar da ilgili kimseler tarafından ahîlik teşkilatının ilkeleri doğrultusunda çözümlenmişti. Şehirde kasaplık yapan birtakım kişiler, şehre getirilen koyunları sürülerini şehrin dışında vergi ödemeden satın almışlar ve böylelikle devleti ciddi anlamda zarara uğratmışlardı. Bunun üzerine hemen ilgili kişiler tarafından müdahalede bulunulmuştu. Ahi teşkilatı bünyesinde istihdam edilen kasaplar kethüdası huzurunda kasaplar, mahkemede bir daha böyle bir iş yapmayacaklarına dair söz verince mesele çözümlenmişti. Anlaşılacağı üzere, vergi kaybına ve haksız rekabete sebep olabilecek işlemler bizzat ahi teşkilatı bünyesindeki ilgili meslek kuruluşunun başındaki kişi tarafından bizzat takip edilmekte, esnaf nizamına aykırı iş yapanlar hakkında hukuk yoluyla işlem yapılmaktaydı.

Osmanlı Devleti’nde ahilik teşkilatı bünyesinde esnaf teşekküllerinin başındakine ahi baba denirdi. Debbağ taifesinin şeyhine de ahi baba denirdi. Ahî Evren Zaviyesi’ne bağlı olan Ayntab’daki debbağlar şeyhi esnaf üzerinde önemli nüfuza sahipti. İşinde hilekârlık yapan esnafın dükkânın kapattırdığı gibi çürük ve hileli mal yapanların mallarını dükkânlarının kapısı üstüne çivileterek teşhir ettirmişti. Her yıl debbağlar şeyhi, yapılan merasimde yeni ustaları takdim eder, halife dua ederek şedd bağlar ve peştemal kuşatarak enselerine birer sille vurur ve bunlar da halifeden başlayarak bütün şeyhlerin elini öptükten sonra ustalık izni verilir ve usta olmaya hak kazanırlardı. Böylece ahî prensiplerince kabul edilenler, esnaf teşkilatına katılırlardı. Bu teşkilatın Ahî babası olarak 1666 yılında Ömer; 1668’de Şeyh Ahmed; 1672’de Şeyh Hasan ve 1678’de Mustafa vazife yapmışlardı.

Ayntab’daki Ahilik teşkilatı; kardeşlik, yardımseverlik, hoşgörülük, dürüstlük gibi temel ahlaki ve insani değerleri prensip olarak kabul edinmiş, toplumda sosyal ve ekonomik dengeyi sağlamaya çalışmıştır. Zenginle fakir, üretici ile tüketici, emek ile sermaye, halk ile devlet arasında iyi ilişkiler kurarak sosyal adaleti gerçekleştirmek ve ahlaki bir toplum düzeni meydana getirmeye çalışan Ahilik teşkilatı, bu amaçlarına sağlam bir teşkilat ve köklü bir eğitim aracılığıyla ulaşmaya çalışmış ve bunda da başarılı olmuştu.

 

 Gaziantep Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi (e-mail:bilgehe@yahoo.com)

NELER SÖYLENDİ?
@
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
  •   Takım P O
  • 1 Galatasaray 69 34
  • 2 Medipol Başakşehir 67 34
  • 3 Beşiktaş 65 34
  • 4 Trabzonspor 63 34
  • 5 Yeni Malatyaspor 47 34
  • 6 Fenerbahçe 46 34
  • 7 Antalyaspor 45 34
  • 8 Atiker Konyaspor 44 34
  • 9 Alanyaspor 44 34
  • 10 Kayserispor 41 34
  • 11 Çaykur Rizespor 41 34
  • 12 Sivasspor 41 34
  • 13 MKE Ankaragücü 40 34
  • 14 Kasımpaşa 39 34
  • 15 Göztepe 38 34
  • 16 Bursaspor 37 34
  • 17 BB Erzurumspor 35 34
  • 18 Akhisarspor 27 34
HAVA DURUMU
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
E-GAZETE
Frankfurt Başkonsolosluğunun
ANKET OYLAMA TÜMÜ
GÜNÜN KARİKATÜRÜ
Avrupa Olay Gazetesi 87.Sayı
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA