Bu yazıyı gazeteden okuyorsanız, şanslısınız demektir. Çünkü hâlâ bir sayfaya dokunuyor, gözlerinizi ekrandan ayırabiliyor ve birkaç dakikalığına dijital dünyanın hızından uzaklaşabiliyorsunuz. Günümüzde yaş grubu farketmeksizin birçok insan, sabah gözünü telefon alarmıyla açıyor, gün boyu ekranlara bakıyor, gece yine mavi ışığın altında uykuya teslim oluyor ve böylece hafızanın yükü yavaş yavaş beyinden telefona kayıyor. Telefon numaraları ezberlen(e)miyor çünkü kayıtlı. Yol tarifl eri öğrenilmiyor çünkü navigasyon var. Hatta bazen en yakın arkadaşın doğum gününü bile sosyal medya hatırlatıyor. İşte tam da bu noktada modern çağın görünmez tehlikesi karşımıza çıkıyor: dijital demans.
Dijital demans, teknolojinin aşırı ve bilinçsiz kullanımı sonucu hafıza, dikkat ve düşünme becerilerinde ortaya çıkan zihinsel zayıfl ama demektir. Her ne kadar tıbbi literatürde klasik bir hastalık tanımı olarak yer almasa da, özellikle sürekli ekran kullanımı beynin doğal çalışma sistemini tembelleştiriyor. Çünkü, insan beyni tıpkı düzenli çalıştırılması gereken bir kas gibi işliyor; kullanılmadığında ise zayıfl ayıp, köreliyor. Yani, düşünmeyi, hatırlamayı ve odaklanmayı dijital cihazlara devrettikçe zihinsel performans da giderek geriliyor.
Bugün birçok insanın yaşadığı “Bir şey söyleyecektim ama unuttum” hali, sadece yoğunluktan kaynaklanmıyor olabilir. Sürekli bildirimlerle bölünen dikkat, kısa videolarla hızlanan tüketim alışkanlığı ve aynı anda birçok dijital işle uğraşma zorunluluğu, beynin derin düşünme kapasitesini giderek azaltıyor. Özellikle gençlerde dikkat süresinin kısalması, okuma alışkanlığının zayıfl aması ve yüz yüze iletişim becerilerinin gerilemesi, bu durumun en belirgin işaretleri arasında yer alıyor.
Dijital demansın en büyük etkilerinden biri ise hafıza üzerinde görülüyor. İnsan beyni artık bilgiyi saklamak için daha az çaba harcıyor çünkü “Nasıl olsa internette var” düşüncesi bilinçaltına yerleşmiş durumda. Bu da öğrenmenin giderek yüzeyselleşmesine neden oluyor. Bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolaylaştı; ancak bilgiyi işlemek, anlamlandırmak ve kalıcı hale getirmek aynı ölçüde zorlaştı. Sonuç olarak insanlar çok şey görüyor ama çok azını gerçekten hatırlıyor.
Psikolojik etkiler de göz ardı edilmemeli elbette. Sürekli ekran maruziyeti kaygıyı artırabiliyor, uyku düzenini bozabiliyor ve sosyal izolasyonu derinleştirebiliyor. Dijital dünyada sürekli aktif kalma baskısı, zihni dinlenemez hale getiriyor. Beyin, hiçbir boşluk bulamadan sürekli uyarılıyor. Oysa insan zihni bazen sessizliğe, sıkılmaya ve düşünmeye ihtiyaç duyar. İşte bu zihinsel dinlenme alanı ortadan kalktığında dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve odaklanma sorunları da kaçınılmaz hale geliyor. Belki de dijital demansın en sessiz ilerleyişi tam da burada başlıyor.
Peki dijital demansa karşı ne yapılabilir?
Öncelikle teknolojiyle ilişkinin yeniden düzenlenmesi gerekiyor. Telefonu hayatın merkezinden çıkarıp bir araç haline getirmek önemli bir adım. Gün içinde belirli saatlerde
ekran molaları vermek, bildirimleri azaltmak ve sosyal medya kullanımını sınırlamak zihinsel yükü hafi fl etebilir.
Beyni aktif tutan alışkanlıklar da büyük önem taşıyor. Kitap okumak, bulmaca çözmek, yeni bir dil öğrenmek ya da müzikle uğraşmak beynin hafıza merkezlerini canlı tutuyor. Ayrıca not almak yerine bazı bilgileri bilinçli olarak ezberlemeye çalışmak da zihinsel dayanıklılığı artırıyor.
Teknoloji hayatı kolaylaştırıyor; buna şüphe yok. Ancak kolaylık arttıkça zihinsel tembelliğin de arttığını kabul etmek gerekiyor. Belki de artık durup kendimize şu soruyu sormanın zamanı geldi: “Hatırlamayı beynimize mi bırakıyoruz, yoksa tamamen cihazlara mı devrediyoruz?”
Çünkü bir gün, kaybettiğimiz şey sadece şarjımız değil, zihinsel canlılığımız olabilir.
Sağlıcakla kalın,
Psikolog Kübra Keçeci