Ne zarif ne terbiye edici bir duygudur utanmak. Yüzün hafifçe kızarması, insanın kendi iç mahkemesinde cübbesini giyip vicdanıyla yaptığı o sessiz, derin muhasebenin dışa vurumu. Eskiden insan, başkası görüp ayıplamadan önce kendi vicdanından utanırdı. Babamızın bir tembihini unuttuğumuzda lokmalar boğazımıza dizilirdi. Bir komşunun ikramını reddederken bile "Aman, ayıp olmasın" diye nezakete sığınırdık.
Söz, ağızdan çıkan sıradan bir ses dizilimi değil; bizi bağlayan mukaddes bir senetti. O söze zeval geldiğinde yüzümüzü öne eğer, haklılığın önünde edeple susardık. Mahcubiyet duyardık.
O zamanlar terazi sadece esnafın dükkânında durmazdı; her insanın göğsünde ince elenip sık dokunan bir "ayıp terazisi" tartardı hayatı. Hak geçmesin diye kefeye bir dirhem fazla koyan esnafın sadakati de, borcunu ödeyemeyip mahalleden geçerken yolunu değiştiren borçlunun edebi de aynı pınardan beslenirdi…Mahcubiyet!
Şimdi bakıyorum da zaman, adeta pişkinlerin devri olmuş. …Vicdanın tartısı bozuldu, tartı bozulunca dengeler altüst oldu. Mahcubiyet yerini pişkinliğe terk etti. Bugün birine sözünü tutmadığını hatırlattığınızda yüzü bile kızarmıyor. Aksine; pişkince “Ne var bunda?" cümlesi saçılıyor dudaklarından. Oysa o "Ne var bunda?" denilip geçilen her umursamazlık, ruhumuzdan ve toplumsal ahlakımızdan bir parçayı koparıp götürüyor. Komşunun kapısını çalacak yüzü kalmayanların yerini borç alıp lüksüyle caka satanlar aldı. Otobüste yaşlı bir teyzeyle göz göze gelmemek için telefon ekranına gömülen gençler, bunu bir duyarsızlık değil "rahatlık" sayıyor.
Kabalığa "cesaret", yüzsüzlüğe "özgüven", nezakete ise "zayıflık", hırsızlığa” uyanıklık” etiketi yapıştırılan tuhaf bir çağın ortasındayız.
Hadsizlik ve edepsizlik özgürlük diye tarif ediliyor. Mahcubiyet, edepsizler karşısında mahcup hisseder hale geldi.
Belki bizim kuşak biraz fazla utanırdık, belki gereğinden fazla mahcup olur, birinin hakkına girmeyelim diye geceleri uykumuzdan feragat ederdik. Ama o mahcubiyetin içinde bizi biz yapan, insana sınırlarını hatırlatan pusula gibi bir vicdan vardı.
Sormadan edemiyorum: Şimdi daha fütursuzca yaşıyoruz, daha mı huzurluyuz? Sınırları yıktık ama daha mı çok insanız?
Yüzün kızarması bir kusur değildir; aksine, o bünyede hâlâ yaşayan bir ruhun, kalpte hâlâ atan bir vicdanın en naif nişanesidir. Asıl korkulması gereken, yüz kızartacak kadar büyük hatalar yapıp da bir zerre bile mahcup olamamaktır, utanmamaktır. İnsanı insan yapan şey, aklına gelen ya da elinin yettiği her şeyi yapabilmesi değil; vicdanına sığmayan şeyden sakınabilmesidir.
Yine de içimdeki o eski kuşağın sesini bastıramıyorum. O sese, o tavra saygı duymadan edemiyorum. Bazen mahcup olmaktan kendimi alamıyorum.
Varsın bu çağ pişkinlerin çağı olsun. Varsın hadsizlik sınır tanımasın. Ben yine de incinmeyi, mahcup olmayı ve mahcubiyetten başımı öne eğmeyi tercih ediyorum. Çünkü utanmak insanı küçültmez; aksine, insan kalabilmenin en belirgin işaretidir.
İbrahim Alisinanoğlu-11.11.2026